Projekt pod patronatem Zakładu Historii Wojskowej Instytutu Historii UAM

Home Kalendarium Latest Kalendarium wydarzeń w Poznaniu i w okolicach od 31.08. do 9.09.1939 roku

Kalendarium wydarzeń w Poznaniu i w okolicach od 31.08. do 9.09.1939 roku


Poniżej prezentujemy Państwu pierwszą część Kalendarium Wojennego Poznania.  Mamy zamiar kontynuować prace nad nim, tak by objąć wszystkie dni Drugiej Wojny Światowej w Poznaniu i okolicach. Kalendarium to będzie na bieżąco uzupełniane. Zatem jeśli uważacie, że o czymś w Kalendarium nie wspomniano, prosimy piszcie do Nas: Adres poczty elektronicznej jest chroniony przed robotami spamującymi. W przeglądarce musi być włączona obsługa JavaScript, żeby go zobaczyć.  .

 

 

1. 31.08.-01.09.1939:
I. Nasilenie aktywności oddziałów dywersyjnych w okolicach Poznania
II. Zawieszenie komunikacji radiowej przez oddziały niemieckie

2. 1.09.1939 – Początek wojny w Wielkopolsce:
I. Godz. 0.00 – Eksplozja w budynku obok placówki SG we wsi Sterki (rejon Międzychód)
II. Godz. 0.30 – Ostrzelanie placówek SG we wsiach Cieszyn, Dobrzec i Starża
III. Godz. 1.00 – Wybuch pocisku artyleryjskiego w rejonie wsi Zelgniewo
IV. Godz. 1.20 – Ostrzał placówki SG we wsi Jeziorki (rejon Śmiłowa)
V. Godz. 1.30 – Bojówki niemieckie zajmują wieś Brodna (rejon Śmiłowa)
VI. Godz. 1.45 – Atak dywersantów niemieckich na wieś Zelgniewo – walka z pododdziałem WP w rejonie budynku SG (atak odparto o 3.00)
VII. Godz. 2.00 – Bojówki niemieckie zajmują folwark Warszewo (rejon Rawicza)
VIII. Godz. 2.00 – Zniszczenie przez Niemców granatami budynku poczty we wsi Długie Stare (rejon Leszna)
IX. Godz. 3.30 – Wzmocnienie placówki WP przy moście nad Notecią w Milczu
X. Godz. 3.45 – Atak WH na placówkę ON „Chojnik” (rejon Odolanowa). Polacy muszą się wycofać.
XI. Godz. 4.00 – Oddział WH zajmuje wieś Byszki nad Gwdą
XII. Godz. 4.30 – Atak na placówkę SG w Silnej (o 4.40 zginął jej komendant – Antoni Paluch)
XIII. Godz. 4.45 – Strzelanina między policją i kolejarzami, a Grenzschutzem na dworcu kolejowym w Zbąszyniu
XIV. Godz. 5.00 – Ostrzał Czarnkowa z KM
XV. Godz. 5.30 – Ostrzał Krotoszyna
XVI. Godz. 8.00 – Początek realizacji przez WP Hasła L-20 – wysadzenie mostów na Noteci
XVII. Godz. 10.00 – WH zajmuje Wyrzysk (po drodze dodatkowo: Śmiłowo, Miasteczko Krajeńskie i Wysoką)


Poznań


1. 31.08.1939:
I. Pogoda:
- Upał przez cały dzień, słońce
- Wieczorem zerwała się silna burza i ulewa trwająca do godzin nocnych
II. Demontaż maszyn w Zakładach HCP i załadunek do pociągów
III. Alarm bojowy (mimo jego oficjalnego nie ogłoszenia)
IV. Manifestacja studentów na ul. Św. Marcin przed Zamkiem – spalenie kukły Hitlera
V. Eskadry z Ławicy opuszczają Poznań udając się na lotniska polowe

2. 01.09.1939:
I. Pogoda:
 Mglisty poranek
 Przedpołudniem mgła się przerzedza
II. Godz. 5.00 – Alarm dla jednostek podległych 14 DP, powrót z Obozu Ćwiczebnego Biedrusko
III. Godz. 5.00 – Uruchomienie baterii p.lot. na terenie miasta
IV. Godz. 5.30 – Powiadomienie rodzin wojskowych o ewakuacji z miasta
V. Rano zajęto konsulat niemiecki, był jednak pusty
VI. Godz. 8.30 – Pierwszy alarm przeciwlotniczy
VII. Od rana panuje duży ruch w mieście:
- Wzmożone patrole policyjne
- Wzmożone prace nad schronami p.lot. na placach i w parkach
- Ewakuacja budynków administracyjnych
- Aktywizacja ochotników z OPL
VIII. Godz. 9.00 – Do sztabu 14DP dociera mapa znaleziona przy zabitym pod Międzychodem kapitanie WH
IX. Godz. 10.00 – Alarm lotniczy na Ławicy
X. Godz. 11.00 – Oficjalna publikacja dodatku o wybuchu wojny w prasie
XI. I nalot na Poznań:
- 11.20 – Dywizjon He-111 (26. Pułk bombowy z Kalisza Pomorskiego) pojawia się nad Poznaniem (ok. 36 maszyn). Zostają niezauważeni przez punkt obserwacyjny w Przeźmierowie. Inny rozpoznał je jako PZL-37 Łoś
- Rozdział grupy nad Luboniem – 9 maszyn kieruje się nad Dworzec Główny i HCP, 27 nad Ławicę
- Pierwsze bomby spadają na HCP (trochę po 12.00) oraz na główny kolektor wody przy Drodze Dębińskiej
- Niemcy tracą 1 samolot bombowy nad HCP (spada na łąkę nad Wartą na Wildzie) – zestrzelił go fabryczny pluton przeciwlotniczy
- 12.20 – Alarm bombowy dla miasta
- Bombardowanie Centrum:
 Dworzec Główny – bomby spadły na pociągi ewakuacyjne z ludnością cywilną
 Koszary na Jeżycach
 Domy mieszkalne w rejonie ulic: Kanałowej, Klonowicza, Chełmońskiego i Grunwaldzkiej
 Okolice starego ZOO (ul. Zwierzyniecka)
 Niemcom nie udało się zniszczyć mostów na Warcie
- Bombardowanie Ławicy – cel priorytetowy – 27 maszyn z pułapu 3.000 m:
 Całkowite zniszczenie budynków
 Wartownia
 Warsztat
 Dwa garaże
 Magazyn umundurowania
 Poważne uszkodzenia budynków:
 Dowództwo
 Hangar eskadry treningowej
 Składnica sprzętu
 Stacja paliw + cysterny z benzyną
 Uszkodzenie pasa startowego
 Nalot omija cywilny port lotniczy
Opanowanie chaosu było utrudnione gdyż wcześniej z Ławicy wycofano straż pożarną
- Kontra polskich myśliwców – He-111 odlatują znad Poznania – ostatnie bomby spadają na stację kolejową w Kiekrzu. Niemcy tracą samolot myśliwski z grupy osłonowej
- Samoloty polskie lądują na lotnisku polowym w Dzierżnicy
- 12.20 - II fala
 9 He-111 znad miasta kieruje się nad Ławicę
 Ponowne bombardowanie Dworca Głównego i koszar jeżyckich
 Bombardowanie fortów na wschodniej rubieży
 Kilka bomb spada w rejonie Reduty Przemysława
- W efekcie nalotu baza została ewakuowana na teren toru wyścigów konnych (Wola??), a docelowo na Sołacz. Przy okazji spalono akta pułkowe.
XII. Godz. 14.00 – Do Poznania przywieziono 2 jeńców z Grenzschutzu, których osadzono w Forcie Grolman
XIII. II nalot na Poznań:
- Godz. 15.00 – 12 He-111 zrzuca bomby na teren Ławicy (samoloty wracające z akcji w głębi Polski)
- Na lotnisku znajdowała się wówczas już tylko grupa mechaników pod dowództwem chor. Leona Szurmana, montująca pozostałe maszyny. Grupa zdołała zmontować 3 samoloty typu Karaś i 3 obserwacyjne
- W efekcie nalotu ewakuowano załogę cywilnego portu lotniczego (15 osób) i zniszczono jego dokumenty
XIV. Dywersja niemiecka – podpalenie stogów siana w folwarku Marcelin
XV. III nalot na Poznań:
- Godz. 18.00 – 100 Do-17 z 76 i 77 Pułku bombowego nadlatują z pd-zach
- Cele bombardowania:
 Koszary na Wildzie i Jeżycach,
 Torowiska i wiadukty kolejowe,
 Mosty na Warcie (po raz kolejny bezskutecznie)
 Śródmieście,
 Rozjazd kolejowy na ul. Głównej,
 Budynki w okolicach Dworca Głównego oraz targi,
 Forty na zachodnim skraju miasta,
 Tama Garbarska (stał tam pociąg ewakuacyjny)
- Jest to najcięższy nalot na Poznań tego dnia – zginęło 80 osób
- Prawdopodobnie zestrzelono 1 samolot – leżał na ul. Królowej Jadwigi, jednego z pilotów raniono z broni maszynowej i ujęto
- W wyniku nalotu poważne straty poniósł III bat. 14 pal (ul. Polna) którego 8 bateria utraciła niemal wszystkie przodki
XVI. III nalot aktywuje dywersantów niemieckich:
- Koncentracja Niemców na cmentarzach między ul. Towarową i Królowej Jadwigi
- Kontrakcja WP zapobiega atakom
- Godz. 22.00 – ostrzelanie kwatery kpt. Zaleskiego na Os. Warszawskim
- Zdecydowana reakcja policji oraz 171 kompanii asystencyjnej
XVII. Bilans pierwszego dnia wojny – 200 zabitych (45 żołnierzy), 50 ciężko rannych
XVIII. W wyniku zagrożenia bombowego następuje dyslokacja dowództwa:
- 57 pp → piwnice dawnego Hotelu Polonia (ul. Grunwaldzka 18)
- 14 pal → Reduta Przemysława
XIX. Organizacja punktu zbornego dla jeńców niemieckich – więzienie wojskowe przy Reducie Przemysława


3. 2.09.1939:
I. Godz. 2.00 – Dywersanci ostrzelali obsługę dział plot koło HCP:
- Strzały padły z domów przy ul. Wspólnej i ul. Górna Wilda
- Strzelcy zbiegli po dachach budynków
- Przeniesienie plutonu na teren ogródków działkowych między ul. Rolną a Górną Wildą
II. Przeniesienie dwóch dział p.lot. z Ławicy do Parku Sołackiego
III. Wzmożenie odpływu fali uchodźców
IV. Wzmożenie rewizji i aresztowań w środowisku niemieckim
V. Przedpołudnie – Manifestacja młodzieży na Pl. Wolności (500 osób)
VI. Od 10.00 do 15.00 – Ataki samolotów Luftwaffe na pociągi ewakuacyjne wyjeżdżające na trasę Poznań-Kutno. Jeden z pociągów zbombardowany w Kole przyniósł 250 ofiar śmiertelnych
VII. 12.00 – Nalot na Ławicę i wieś Palędzie. Bomby spadły także na Urząd Pocztowy nr 3 (ul. Odskok) zabijając 10 osób
VIII. Straty lotnictwa niemieckiego:
- Do-17 zestrzelony nad Kórnikiem przez por. Włodzimierza Gedymina z lotniska polowego Kobylepole. Przy pilotach (E. Ambrost i W. Hermings) znaleziono dokumenty dotyczące znaków rozpoznawczych oddziałów dywersyjnych w regionie – zaprezentowano je w 1947 r. w Norymberdze
- He-111 zestrzelony nad wsią Łagiewniki również przez por. Gedymina. Pilotów pojmali mieszkańcy wsi. Obecnie w miejscu gdzie spadł samolot stoi pomnik ku czci ofiar represji hitlerowskich.
- Prawdopodobnie nad Poznaniem strącono jeszcze 1-2 maszyny (jedną nad Ławicą)
IX. 12.00 – Nawiązania kontaktu z rozładowującą się w rejonie Nekli Podolską Brygadą Kawalerii
X. Przeniesienie 87 baterii plot z Parku Sołackiego w rejon mostów na Warcie
XI. 16.00 – Rozkaz Naczelnego Wodza o wycofaniu 14DP z Poznania ku Wrześni (w związku z odwrotem Armii „Kraków”):
- Lukę obronną wypełnić miała Podolska BK (w tym celu dowódcom batalionów polecono wykonać szkice sytuacyjne)
- Podolskie BK miano przekazać 14 batalion saperów i 14 batalion artylerii plot
- 14 DP ma do 23.00 znaleźć się na wschodnim brzegu Warty
- Podolska BK ma prowadzić obronę ruchomą i nie obsadzać fortów
XII. 17.00 – Pierwsze pododdziały 14DP wycofują się do Swarzędza (radiotelegrafiści, którzy przejęli tamtejszy urząd pocztowy). Dalsze przemieszczenia:
- 57 pp → Główna → lasy w rejonie Wierzenicy
- III bat 58 pp → Biskupice
- Reszta 58 pp + III bat 14 pal → lasy w rejonie Pobiedzisk
- Wieczorem dowództwo 14DP przenosi się do Swarzędza
XIII. 18.30 – Hitler żąda zdobycia Poznania najpóźniej do 4.09. → Powołanie Grupy Schenckendorfa
XIV. Poznań jest już całkowicie ogarnięty nastrojem wojennym
XV. Późny wieczór – początek wymarszu pododdziałów 14DP z Poznania

 

 

4. 3.09.1939:
I. 0.00 – Ostrzelanie przez dywersantów siedziby obrony przeciwlotnicze dzielnicy Wilda na ul. Wierzbięcice 55
II. 11.40 – Hitler odwołuje rozkaz o niezwłocznym zdobyciu Poznania w wyniku przystąpienia do wojny Wielkiej Brytanii i Francji
III. Mobilizacja środowisk poznańskich:
- Urzędy pomimo niedzieli funkcjonują jak w dzień powszedni
- Powołanie Straży Obywatelskiej
- Rejestracja nowych ochotników w KRU na ul. Bukowskiej (koszary Mieczysława). Nie wydano im jednak ani broni ani przydziałów
IV. 12.00 – Prezydent miasta inż. Tadeusz Ruge zostaje wezwany do Warszawy i wyjeżdża. Jego obowiązki przejmuje wiceprezydent Zygmunt Zalewski
V. Rozkaz ewakuacji rodzin policyjnych i członków administracji (cel: Jarosław)
VI. Palenie akt w komisariatach policji
VII. Początek wywozu zasobów finansowych zalegających w bankach (zajmuje się tym grupa specjalna wydzielona z 1 batalionu pancernego)
VIII. Faktyczną komendanturę miasta obejmuje por. Wiktor Skotarczak z kompanii wartowniczej 71 batalionu. Właściwy komendant – ppłk Stanisław Wiśniewski siedzi w koszarach na Cytadeli
IX. Wydanie zapasów z magazynów wojskowych
X. Egzekucje dywersantów niemieckich dokonane przez policję i żandarmerię:
- Boisko Sokoła (AWF) → 4 osoby
- Wał Św. Jerzego (Wilda) → 2 osoby (około godz. 20.30)
XI. Wypuszczenie z więzienia części więźniów narodowości polskiej
XII. Kilkukrotny alarm lotniczy w ciągu całego dnia (nalotów nie było)
XIII. 22.00 – Rozkaz dowództwa 14DP:
- Wycofanie resztki pierwotnych pododdziałów plot z miasta
- Ściągniecie do Poznania 86 baterii plot z Podolskiej BK
XIV. Pierwsze włamania do opuszczonych przez uchodźców mieszkań i rabunki (dokonywane głównie przez grupy recydywistów nie tylko z Poznania)
XV. 24.00 – Ostatnia audycja Polskiego Radia (radiostacja na Cytadeli) zakończona odegraniem Mazurka Dąbrowskiego

 

5. 4.09.1939:
I. Noc – Rewizja przeprowadzona przez policję i żandarmerię na ogródkach działkowych przy Dolnej Wildzie – znaleziono 6 zasobników ze sprzętem fotograficznym i radiostację
II. Świt – Ewakuacja poznańskiego garnizonu policji (800 funkcjonariuszy). Wraz z nimi miasto opuszcza starosta grodzki Ignacy Głodowski. Wkrótce miasto opuścili także strażacy.
III. Ewakuacja magistratu i komendantury:
- Wojewoda Ludwik Bociański
- Sprawujący funkcję prezydenta Zygmunt Zalewski
- Komendant miasta ppłk Stanisław Wiśniewski
- Dowódca kompanii wartowniczej 71 batalionu por Wiktor Skotarczak
IV. Ewakuacja oddziałów wartowniczych 58. i 57. pp
V. Mianowanie Stanisława Celichowskiego cywilnym komendantem Poznania
VI. Mianowanie ppłk Jana Skotarka komendantem Straży Obywatelskiej
VII. Nalot na Starołękę
VIII. Aktywizacja dywersantów:
- Ostrzelanie załóg dział plot na Starołęce (86. Bateria) – następuje w chwili nalotów
- Marsz zorganizowanej grupy uzbrojonych Niemców z Murowanej Gośliny w stronę Głównej (w nocy została odparta przez grupę ochotników polskich po starciu w rejonie Czerwonaka)
- Zniszczenie kabli detonatorów ładunków podłożonych przez WP na moście przy Garbarach
- Ostrzelanie żołnierzy polskich demontujących urządzenia telekomunikacyjne w Swarzędzu
IX. Przybycie grupy strażaków (15 osób) z OSP Grodzisk i OSP Zbąszyń pod komendą Józefa Jankowskiego – stworzenie grupy ppoż wraz z 5 pozostałymi w mieście strażakami
X. Przybycie komendy policji z Sierakowa
XI. Przez Poznań przepływają formacje wojskowe wycofujące się z zachodu
XII. Nowy rozkaz niemiecki w sprawie Poznania (Sztab GA Süd) – nakaz obsadzenia terenów opuszczonych przez WP ale do miasta nie miano wkraczać → powołanie Grupy Gienanth
XIII. 17.30 – Rozkaz Operacyjny nr 2 – osłaniająca Poznań Podolska Brygada Kawalerii ma wycofać się w kierunku Gniezna i dokonać koniecznych zniszczeń w mieście
XIV. 22.00 – Ostateczna decyzja o wysadzeniu mostów na Warcie i Cybinie

6. 5.09.1939 r:
I. 5.00 – Początek wysadzania mostów na Warcie i Cybinie (5 i 6 kompania saperów), kolejność:
- Chwaliszewski
- Tama Garbarska
- Starołęcki (wysadzony nieskutecznie)
- Chrobrego (wysadzony nieskutecznie)
- Cybiński
- Szelągowski
Nie udało się zniszczyć zabudowań fabryki „Stomil” na Starołęce
II. W wyniku wysadzania mostów część Poznania zostaje pozbawiona prądu
III. 7.00 – Pojawienie się niepodpisanych plakatów z apelem o zachowanie porządku i opuszczenie Poznania przez poborowych i młodzież
IV. Początek ewakuacji części mienia Uniwersytetu Poznańskiego
V. Początek chaosu wojennego:
- Psychoza szpiegowska
- Zaprzestanie grzebania zwłok zabitych
- Początki braku żywności
VI. Nominacja Cyryla Ratajskiego na urząd prezydenta miasta:
- Prezydent kieruje apel do mieszkańców na łamach Kuriera Poznańskiego
- Inspekcje punktów strategicznych: gazowni, elektrowni, wodociągów
- Przejęcie przez miasto magazynów żywności na ul. Małe Garbary i ul. Solnej
VII. Przywracanie porządku:
- Objęcie warty w punktach strategicznych przez Straż Obywatelską
- Nominacja Józefa Jankowskiego na komendanta miejskiego straży pożarnej
- Uruchomienie stacji krótkofalowej w szkole przy ul. Żeromskiego (harcerze z VII Hufca)
- Wznowienie łączności telefonicznej między organami zarządzającymi miastem
VIII. Pochowanie rozstrzelanych 3.09. dywersantów niemieckich (cmentarz na ul. Rolnej)

7. 6.09.1939:
I. Uwolnienie wszystkich więźniów z aresztu na ul. Młyńskiej (w tym 37 Niemców)
II. Rewizja szeregów Straży Obywatelskiej
III. Uruchomienie punktów sanitarnych nadzorowanych przez PCK:
- Główny punkt zlokalizowano na Pl. Kolegiackim (10 lekarzy)
- W całym mieście stworzono 14 punktów pierwszej pomocy

8. 7.09.1939:
I. Pogrzeb ofiar nalotów – 3 zbiorowe mogiły:
- Cmentarz Świętomarciński
- Cmentarz na ul. Grunwaldzkiej
- Cmentarz na ul. Bukowskiej
II. Utworzenie VII Wydziału Aprowizacyjnego pod kierownictwem Władysława Majewicza (zajmuje się rozdziałem żywności) oraz kuchni dla najuboższych
III. Wprowadzenie godziny policyjnej (od 22.00 do 5.00) oraz prohibicji
IV. 23.00 – Dywersanci ostrzelali kwaterę junaków przy PKU na ul. Bukowskiej

9. 8.09.1939:
I. Noc – Rabunek zakrystii kościoła ewangelickiego na Rynku Wildeckim
II. Apele władz miasta:
- Wezwanie do usuwania skutków nalotów przez mieszkańców jeśli jest to możliwe w zakresie własnym
- Wezwanie do złożenia broni oraz sortów mundurowych
III. Początek porządkowania miasta:
- Powołanie służby technicznej (Ignacy Kaczmarek)
- Położenie kładki na wysadzonym Moście Chwaliszewskim
- Wznowienie dostaw prądu na prawy brzeg Warty
- Uruchomienie głównego kolektora wodnego przy Drodze Dębińskiej


10. 9.09.1939:
I. Uruchomienie komunikacji miejskiej
II. Budowa przepraw na rzekach:
- Prom przy ul. Grobla
- Most pontonowy przy ul. Wioślarskiej
III. Powołanie Komisji Administracyjnej Uniwersytetu Poznańskiego mającej zabezpieczyć mienie uczelni i dbać o porządek na terenach jej podległych
IV. Powołanie zarządu PCK w mieście – na czele stanął Józef Winiewicz
V. Uzupełnianie magistratu miejskiego
VI. Do prezydenta miasta trafia pismo dowódcy jednostki, która zajęła w poprzednich dniach rejon Grodziska (podpisał je Oberstleutnant und Regimentskommandeur, a adresatem, mylnie, miał być wojewoda):
- Oskarżenie o bezpodstawne aresztowania i zabójstwa na członkach mniejszości niemieckiej Poznania w dniach 30-31.08.1939 r.
- Żądanie dostarczenia do linii niemieckich 14 Niemców uznanych za nadal przetrzymywanych w więzieniu. Termin upłynąć miał 10.09. o godzinie 6.00
- Groźba wzięcia zakładników w przypadku nie wywiązania się z żądań
VII. Wieczór – patrol niemiecki dociera na zachodni skraj Poznania. Nieznana czołówka pancerna miała wówczas dotrzeć nawet do Mostu Teatralnego skąd wycofała się ku Ławicy.

Reklama
Reklama
Reklama
Reklama
Reklama